जुन्या गोष्टी, नव्या गोष्टी

गेल्या वेळी गोष्टींमध्ये समुचित बदल करण्याबद्दल लिहिलं होतं. वेगळा काही विचार करून बदललेल्या गोष्टींबद्दल इथे लिहित आहे.

काही वर्षांपूर्वी ससा-कासवाची सुधारित गोष्ट ऐकली होती (लेखक माहीत नाही). ससा-कासवाच्या नेहमीच्या गोष्टीत ससा झोपतो आणि हरतो आणि संथ गतीने न थांबता चालणारं कासव जिंकतं. सुधारित गोष्टीत या घटनेनंतर ससा आत्मपरीक्षण करतो आणि स्वत:चा गाफीलपणा त्याच्या लक्षात येतो. दुसऱ्या दिवशी कासवाशी पुन्हा पैज लावतो. यावेळी अजिबात न झोपता, आळस न करता पळतो आणि सहज पहिला येतो. आता कासव आत्मपरीक्षण करतं आणि सशाला म्हणतं, “दरवेळी टेकडीवर कशाला जायचं? यावेळी नदीच्या पलिकडच्या तीरावर जायची पैज लावू या.” नदीच्या तीरापर्यंत ससा आधी पोहोचतो आणि काठावरच थांबतो. कासव मागून येतं आणि नदी सहज पार करून जिंकतं. म्हणजेच आपल्या क्षमता ओळखायच्या आणि आपल्याला योग्य अशा क्षेत्रात उतरायचं असतं. मग ससा आणि कासव दोघं एकत्र बसून चर्चा करतात, एकमेकांचे गुण मान्य करतात आणि असं ठरवतात, की आपण एकमेकांशी स्पर्धा करत बसण्यापेक्षा दोघं मिळून घड्याळाशी स्पर्धा करू या! कमीत कमी वेळेत नदी कशी पार करायची, ते बघू या. नदीपर्यंत ससा कासवाला पाठीवर घेऊन पळेल आणि नदीमध्ये कासव सशाला पाठीवर घेऊन जाईल. जो ज्या गोष्टीत पारंगत असेल, ते त्याने करावं. असा वारंवार सराव करून आपण कमीत कमी वेळेत पलिकडे जायला शिकू या!

मध्यंतरी राजीव साने यांच्या पुस्तकात एक वेगळा मुद्दा स्पष्ट करताना ‘दोन मांजरांनी लोण्याचा गोळा आणला आणि माकडाला त्याचे दोन भाग करायला दिले’ ही गोष्ट किती वेगवेगळ्या प्रकारे लिहिता येईल; ते दिलं होतं. उदाहरणार्थ, मांजरं माकडाला धाकात ठेवून म्हणाली, की “तुझा मोबदला आधीच काढून घे. पण नंतर गडबड चालणार नाही”, तर गोष्ट वेगळी होऊ शकेल.  दुसरं म्हणजे, ‘एका मांजराने भाग करायचे आणि दुसऱ्याने उचलायचे’ असं ठरलं, तर माकडाची गरजच पडणार नाही किंवा दोघांचं पोट भरूनही वर शिल्लक उरेल एवढं लोणी असेल, तरी माकडाची गरज पडणार नाही. तर अशा प्रकारे या गोष्टीच्या वेगवेगळ्या आवृत्त्या तयार होऊ शकतात.

मुलांना जर अशा प्रसिद्ध गोष्टींमध्ये बदल करून लिहायला दिलं, तर कितीतरी नवनवीन कल्पना पुढे येतील. मुलांमधल्या कल्पकतेला वाव मिळेलच, शिवाय त्यानिमित्ताने त्यांना वेगवेगळ्या प्रकारे, चौकटीबाहेरचा विचार करायला शिकता येईल. घरी, शाळांमध्ये असे प्रकल्प करायला काय हरकत आहे?

Advertisements

Apt Adaptations

In the first grade Balbharati (the Maharashtra State Bureau of Textbook Production and Curriculum Research) textbook, the rhyme “rain, rain go away” is modified to “rain, rain come again” to suit the Indian context. Indeed a sensible change! I really appreciate the sense and sensitivity shown by Balbharati. There are quite a few stories and rhymes which may not suit the local context or the current times. It won’t make sense to teach it blindly without adapting it to our place and time.

rain-rain

cinderellaIn the Cinderella story, her wicked stepmother makes her do all the chores while her stepsisters have fun. This part of the story makes it challenging to teach the value of doing chores and the dignity of labor.  Hence, it needs to be modified as – “Cinderella is doing a good job! She cleans up the house and works hard.  Her sisters are lazy and irresponsible.” Of course, that’s not all. The story needs further changes that could suggest that there is more to life than pretty clothes and finding a rich boy. Similarly, wouldn’t it be great to change the story of “Snow White and the Seven Dwarfs” to “Dusky Beauty and the Seven Dwarfs”?

Many Indian stories and rhymes need such creative changes as well. There is a lot that can be sensibly and creatively rewritten. It would be great to see innovative adaptations in children’s books.

समुचित बदल

‘बालभारती’च्या पुस्तकात इंग्रजी शिकविताना “rain, rain go away” ही प्रसिद्ध कविता “rain, rain come again” असा बदल करून दिली आहे. भारतीय परिस्थितीला साजेसे, समुचित बदल करून बालभारतीने जे औचित्य आणि संवेदनशीलता दाखवली आहे, ती मनापासून आवडली. इंग्रजी आणि मराठीत कितीतरी गाणी आणि गोष्टी आहेत, ज्या जशाच्या तशा या काळात वापरता येणार नाहीत. त्यात योग्य ते बदल केले पाहिजेत.

rain-raincinderellaसिंडरेलाच्या गोष्टीत तिची सावत्र आई तिला बिचारीला काम सांगत असते आणि तिच्या सावत्र बहिणी मात्र काही काम न करता मजा करत असतात; असं आहे. “काम करायला लागणं वाईट आहे”  असा संदेश दिला, तर मग कामसू असण्याचं महत्त्व, श्रमप्रतिष्ठा कशी शिकणार? म्हणून सिंडरेलाची गोष्ट सांगताना “सिंडरेला कशी शहाणी, कामसू मुलगी आहे. सगळं घर स्वच्छ ठेवते. तिच्या बहिणी आळशीपणा करतात, काहीच करत नाहीत.” अशी बदलून सांगावी लागते. अर्थातच, या गोष्टीत बरंच काही बदलावं लागणार आहे. सुंदर कपडे आणि आलिशान महालातल्या राजपुत्राने आपल्याला पसंत करणं याच्यापलिकडचं जग दाखवणारी गोष्ट लिहावी लागणार आहे. ‘हिमगौरी आणि सात बुटके’ ही गोष्ट सुद्धा ‘घननिळी आणि सात बुटके’ अशी केली तर चांगलं होईल!

मराठीतही “छडी लागे छमछम, विद्या येई हा भ्रम, भ्रम-भ्रम-भ्रम” असा बदल करून गाता येईल. ५-६ वर्षांची मुलं “अन्याय माझे कोट्यानुकोटी, मोरेश्वराबा तू घाल पोटी” म्हणताना ऐकून कसंतरीच वाटतं. तेही बदलायला हवं. सर्जनशील आणि संवेदनशील लोकांना करण्यासारखं खूप काही आहे. अशा नवनवीन गोष्टी/गाणी तयार होऊन वापरली जायला हवीत.

 

Reservation: Lack of Information and Perspective

I have heard and seen quite a few discussions in person and on the social media on the occasion of Dr. Amdedkar’s birth anniversary. Obviously, reservation system (affirmative action) was the main topic of interest for most people. Many, even those who are least bothered about any other social issue, have an opinion on this particular topic. I don’t expect everyone to have a balanced or an unbiased view on the topic. However, people passionately discuss, debate and mislead others without checking their facts and that is worrisome.

One of the biggest sources of this problem is that the topic of reservations is not taught in schools. This is an important topic closely related to students’ higher education, their career and more importantly to their being a citizen. And yet it is not included in the school curriculum. The philosophy and thought process behind reservations, the difference between poverty eradication and reservations, the difference between political and educational reservations, the regular reviews of the reservation policy that take place, etc need to be included in the school curriculum and should be taught as part of civics course.  Our school curriculums cannot abstain from the topic which plays an important role in our educational and political institutions. Since we do not provide any information on reservations, nor do we encourage any thinking or discussions on the same, we have created a generation of young adults who are misinformed on this topic. The policy, which is an example of generous social justice, is looked down upon as an example of severe injustice. Education should not only teach us the concept of social justice but also help develop a reasonable, generous perspective to comprehend it.

आरक्षण – माहितीअभाव आणि दृष्टीअभाव

आंबेडकर जयंतीनिमित्त बऱ्याच चर्चा ऐकू येतात. आजकाल सोशल मीडियामधे पण वाद होत असतात. आरक्षण हा अर्थातच लोकांना जवळचा आणि महत्त्वाचा वाटणारा विषय आहे. बाकी कशाशी सोयरसुतक असो वा नसो, या एका विषयावर बहुतेकांना मत असतं.  हे मत दरवेळी तटस्थ किंवा संतुलित असेल अशी अपेक्षा नाही. पण या विषयाची काहीच माहिती नसताना, अर्धवट किंवा ऐकीव माहितीवर लोक हिरीरीने बोलत असतात आणि त्यातून दिशाभूल होत असते.

यामागचं एक मुख्य कारण म्हणजे ज्याचा सर्व विद्यार्थ्यांच्या उच्च शिक्षणाशी, भवितव्याशी आणि मुख्य म्हणजे नागरिक असण्याशी संबंध आहे, त्या आरक्षणाबद्दल आपल्याला शाळेमध्ये काहीच शिकवत नाहीत. इतक्या महत्त्वाच्या विषयाचा अभ्यासक्रमात समावेश नाही. आरक्षणामागचं तत्वज्ञान काय, आरक्षण आणि दारिद्र्यनिर्मूलन यातला फरक, राजकीय आणि शैक्षणिक आरक्षणातला फरक, त्याचा नियमित घेतला जाणारा आढावा या गोष्टी शाळेत नागरिकशास्त्रात शिकवायला हव्या. ज्या व्यवस्थेतून पुढे जायचं आहे, त्याबद्दल काहीच माहिती न देता, विचार करायला न शिकवता आणि हा विषयच जणू वर्ज्य आहे असं मानून शिक्षण दिल्यामुळे त्याचे मोठे दुष्परिणाम होत आहेत. जी गोष्ट उदार सामाजिक न्याय म्हणून आली आहे, ती उफराटा, विपरीत न्याय आहे असं वाटणाऱ्या पिढ्याच्या पिढ्या तयार होत आहेत. शिक्षणाने सामाजिक न्यायाची संकल्पना तर सांगायला हवीच. शिवाय तो समजून घेण्याची समंजस, विचारी आणि उदार दृष्टी पण द्यायला हवी.

What’s in a name?

In many Indian cities, children from many schools, in every nook and corner, appear for Maths and Science Olympiads every year. Schools send the exam forms home and children right from the first grade up to the tenth grade appear for these exams. A Delhi-based organization that calls itself as Science Olympiad Foundation (www.sofworld.org) sells books for these exams, collects exam fees and conducts quite an average exam for lakhs of children all over India. There is nothing wrong in selling books, conducting exams or distributing prizes and certificates at scale. The problem is when they call these exams as ‘National Olympiad’ or ‘International Olympiad’ and mislead people into thinking that they are participating in Olympiad exams. It is like a sports club in New Delhi organizing a national swimming competition for school children and calling it Olympics or a Mumbai-based magazine conducting a story writing contest and distributing “Gyanpeeth” to the winners! These phony Olympiads have given a wrong idea of Olympiads to many children, parents, schools and teachers. Many parents and teachers are under the illusion that their 8-10 year-olds are successful in national and international Maths or Science Olympiads!

The details of the actual, authentic Olympiad exams can be found at http://olympiads.hbcse.tifr.res.in/ . International Olympiad Exams cannot be taken from India. One has to get selected in the Indian Olympiad team and needs to travel abroad to participate in it.  So far, India has hosted International Mathematical Olympiad only once, in 1996. Hence, if we are participating in any International Olympiad every year from our own city in India, then there is something fishy about it.

Note: When my child was 9-10 years old, I had a similar misconception of my child winning Olympiad medals.

 

नावात काय आहे?

बऱ्याच शहरांमध्ये गल्लोगल्लीच्या शाळांमधून अगदी पहिल्या इयत्तेपासून ते दहावीपर्यंत मुलं गणित आणि विज्ञानाच्या ऑलिंपियाड परीक्षेला बसत असतात. शाळांमधूनच हे फॉर्म्स घरी येतात. “सायन्स ऑलिंपियाड फाउंडेशन” ( www.sofworld.org )नामक दिल्लीची एक संस्था या परीक्षेची पुस्तकं विकून, परीक्षा फी घेऊन लाखो मुलांची अतिशय सामान्य पातळीची परीक्षा घेत असते. परीक्षा घ्यायला, पुस्तकं विकायला आणि बक्षिसांची खैरात करायला हरकत असायचं तसं काहीच कारण नाही. आक्षेप आहे, तो ‘राष्ट्रीय ऑलिंपियाड’ आणि ‘आंतरराष्ट्रीय ऑलिंपियाड’ या नावाने अशा परीक्षा घेऊन दिशाभूल करण्याचा. उद्या दिल्लीत कुणी पोहोण्याच्या स्पर्धा आयोजित करून त्याला ऑलिम्पिक म्हणावं का? किंवा मुंबईतल्या एखाद्या मासिकाने कथा स्पर्धा घेऊन विजेत्यांना द्यायच्या पुरस्काराला ‘ज्ञानपीठ’ म्हणावं का? यातून बऱ्याच मुलांच्या, पालकांच्या आणि शाळा-शिक्षकांच्या मनात गैरसमज निर्माण झालेला आहे. आपली ८-१० वर्षांची मुलं राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय ऑलिंपियाडमध्ये यश मिळवत आहेत, असा भ्रम निर्माण होतो आहे.

ज्या खरोखरच्या, अधिकृत ऑलिंपियाड परीक्षा आहेत, त्यांची माहिती http://olympiads.hbcse.tifr.res.in/ या संकेत स्थळावर मिळते. कोणतीही गणिताची किंवा विज्ञानाची ‘आंतरराष्ट्रीय ऑलिंपियाड’ स्पर्धा भारतातून देता येत नाही. त्यासाठी भारतीय संघात निवड व्हावी लागते आणि परदेशी जावं लागतं. गणिताची ‘आंतरराष्ट्रीय ऑलिंपियाड’ स्पर्धा भारतात आजवर फक्त एकदाच (१९९६ मध्ये) झाली होती. त्यामुळेच दरवर्षी भारतातून (आणि आपल्याच शहरातून) आपण ‘आंतरराष्ट्रीय ऑलिंपियाड’ देत असू, तर आपल्याला नक्कीच कुणीतरी फसवतं आहे.

तळटीप :- माझा मुलगा ९-१० वर्षांचा असताना एक पालक म्हणून माझाही असा गैरसमज झाला होता.

On the occasion of the Republic Day

Every 15th August and 26th January, school children attend flag hoisting ceremonies in their schools and sing patriotic songs. Some schools organize cultural programs while some others take up constructive activities like plantations or cleanliness drives.  Many schools make it mandatory to attend the flag hoisting ceremony. What is the rationale behind this mandatory patriotism? Does it make sense to show your love and respect to avoid punishments? In fact, we should be mindful of ensuring that the Independence Day or the Republic Day celebration doesn’t become a new ritual. However, sometimes I wonder if we are headed in the opposite direction.

Discussing and encouraging patriotism in schools is helpful. It encourages Indian identity, shared values and social cohesion. However, patriotism is not a cure-all for our problems, let alone bigotry in the name of patriotism. In this day and age, patriotism should be interpreted as being a good citizen, respecting the law of the land, acknowledging other people’s freedom and working towards a more just system. We should discuss and debate these issues in schools on the national days; else these days will be just lost in the symbols and rituals.

प्रजासत्ताक दिनानिमित्त

१५ ऑगस्ट आणि २६ जानेवारीला मुलं शाळेत जाऊन झेंडावंदन करतात. राष्ट्रभक्तीपर गाणी म्हणतात. काही शाळांमध्ये सांस्कृतिक कार्यक्रमही होतात आणि काही शाळा स्वच्छता अभियान किंवा वृक्षारोपणासारखे विधायक कार्यक्रम पण घेतात. बऱ्याच शाळांमध्ये झेंडावंदनाला उपस्थिती सक्तीची केलेली असते. मुलांनी सक्तीने झेंडावंदन करावं किंवा शिक्षा टाळण्यासाठी देशाबद्दल प्रेम, आदर व्यक्त करावा; यात काय अर्थ आहे? खरं तर, स्वातंत्र्यदिन आणि गणतंत्र दिवस ही नवी कर्मकांडे होऊन बसणार नाहीत, याबद्दल आपण दक्ष असायला हवं. पण आपला प्रवास विरुद्ध दिशेने होतो आहे का, अशी शंका येते.

शाळेमध्ये देशप्रेमाची ओळख आणि जाणीव करून देणं चांगलंच आहे. त्या निमित्ताने भारतीयत्व, भारतीय मूल्ये, सामाजिक एकसंधता अशा जाणिवा जोपासल्या जातात. पण देशप्रेम म्हणजे काही सर्व आजारांवरचा उपाय नाही आणि आंधळं किंवा सक्तीचं देशप्रेम तर अजिबातच नाही. आधुनिक काळात देशप्रेमाचा अर्थ म्हणजे चांगला नागरिक असणं, या देशाच्या कायद्यांबद्दल आदर असणं, स्वत:बरोबरच दुसऱ्याच्या स्वातंत्र्याची जाणीव असणं, न्याय्य व्यवस्थेसाठी प्रयत्न करणं असा शिकवता यायला हवा. या दिवसांना शाळांमध्ये अशा चर्चा घडवून आणल्या तर फारच उत्तम. नाहीतर राष्ट्रध्वज, राष्ट्रगीत अशा प्रतीकांमध्येच हे दिवस अडकून राहतील.

Fun and Awareness

Most children don’t like Civics and think of it as a boring subject. However, it’s an important and useful subject which can be made quite interesting.

Civics should not mean mugging-up loads of mundane information about the Indian Constitution, the various government functions and the rights and duties of its citizens. We can have creative role-plays for Civics. For example, children can pick chits for their roles and enact various roles like the Speaker, the Prime Minister or the Leader of the Opposition. Some children would be in the ruling party whereas some would be in the opposition. They could have debates and discussions on a bill. It would be a fun experience, but moreover, it will promote a better understanding of our parliament and democracy. Such role playing could sensitize them about the seriousness of politics. There is a chance, just a remote chance, of children understanding the futility of opposing for the sake of opposing.

In the day and age of irresponsible and self-serving parliament members and assembly sessions, these role-plays enacted by children may turn out to be more sensible. You never know!