Tag Archives: कौशल्य

प्रश्न विचारण्याचं कौशल्य

जेव्हा आपण मुलांना अभ्यास करताना बघतो, तेव्हा आपल्या असं लक्षात येतं, की त्यांचं सगळं लक्ष हे उत्तरं शिकण्यावर, खरं तर पाठ करण्यावर केंद्रित झालेलं असतं. आपली शालेय शिक्षणाची कल्पना, अनुभव हे सगळं “उत्तर येणे” या एकाच गोष्टीभोवती फिरत आहे. पण प्रश्नांचं काय? स्वतंत्र विचार करणे, विश्लेषण करणे, सर्जनशीलता या सर्व क्षमतांची पहिली महत्त्वाची पायरी म्हणजे प्रश्न विचारता येणे आणि तीच आपण आपल्या शालेय शिक्षणात समाविष्ट केलेली नाही. उत्सुकता, नवीन काही शिकण्याची आवड या गोष्टी मुलांमधे स्वाभाविकच असतात. या आवडीलाच नीट वळण देऊन मुलांना चांगले प्रश्न विचारण्याचं कौशल्य शिकविता येईल. वर्गात एखादा विषय समजला नाही म्हणून शंका विचारणं वेगळं (ते तर यायलाच हवं) आणि योग्य, चांगले प्रश्न विचारता येणं वेगळं.
प्रश्न विचारण्याचं कौशल्य शिकविण्यासाठी बरंच काही करता येऊ शकतं. एखाद्या विषयावर वेगवेगळे प्रश्न काढण्याचे गटांमधे प्रकल्प करता येतील. वर्गात एखाद्या विषयावर वैचारिक चर्चा (brain storming) करून मुलांना प्रश्न विचारायला उत्तेजन देता येईल. भाषेच्या परीक्षेत पाठ्येतर उतारा किंवा कविता असते आणि त्यावरच्या प्रश्नांची मुलांनी उत्तरं लिहायची असतात. यातून विद्यार्थ्यांचं आकलन तपासलं जातं. पण पाठ्येतर उताऱ्यावर उत्तरं लिहिण्याऐवजी मुलांना प्रश्न तयार करायला देता येतील! अर्थात, अशी परीक्षा घेणं सोपं नाही. असे पेपर तपासण्यासाठी शिक्षकांकडे पुरेसा अवधी आणि कौशल्य हवं. कारण इथे प्रत्येक पेपर वेगळा असणार आणि ते तपासायला ‘नमुना उत्तरपत्रिका’ वापरता येणार नाही.
मुलं जसजशी मोठी होत जातील तसतसे त्यांना वेगवेगळ्या प्रकारचे प्रश्न समजू लागतील. चांगले, योग्य, समर्पक प्रश्न म्हणजे काय, हे लक्षात येईल. प्रस्तुत आणि अप्रस्तुत प्रश्नांमधला फरक कळू लागेल. काही प्रश्न हे जास्तीची, पुढची माहिती मिळविण्यासाठी असतात; तर काही प्रश्न हे आपल्या समजुती, गृहीतं तपासणारे, त्यांची चिकित्सा करणारे असतात. काही प्रश्नांना ठोस अशी काही उत्तरं नसतात, तर काही प्रश्नांना वेगवेगळी अनेक उत्तरं असतात. ही सगळी समज येणं आणि या वेगवेगळ्या प्रकारचे प्रश्न विचारायला, त्या पद्धतीने विचार करायला जमणं, हे सगळं या कौशल्याचा भाग आहे. चांगले, योग्य प्रश्न विचारता येणं ही सध्याच्या काळाची गरज आहे आणि म्हणूनच जितक्या लवकर आपल्या शिक्षण पद्धतीत आपण याचा समावेश करू, तितकं उत्तम!

आपण मुलांना मदत करत आहोत?

पुस्तकात सोडवून दाखविलेल्या उदाहरणांसारखीच गणितं अभ्यास म्हणून किंवा परीक्षेत येतात. त्यात आकडे सोडून काहीच बदल नसतो. समजा, पुस्तकाच्या बाहेरचं गणित असेल, तर त्यात टीप असते. उदाहरणार्थ –

एका सायकलने 3किमी प्रवास केला. जर त्या सायकलच्या चाकाची त्रिज्या 21सेंमी असेल तर 3किमी अंतर कापताना चाकाच्या किती फेऱ्या होतील?

टीप :-  चाकाच्या फेऱ्या = सायकलने कापलेले अंतर / चाकाचा परीघ

वेगळं गणित आलंच, तर त्यात अशी टीप का लिहिलेली असते? त्याहीपुढे जाऊन विचारावंसं वाटतं, की गणितामध्ये मुलांनी नक्की काय शिकणं अपेक्षित आहे? मला वाटतं, की गणितं सोडविताना नुसती त्या गणितांची उत्तरं काढणंच नाही, तर एकूणच प्रश्न सोडविण्याचं कौशल्य शिकणं अपेक्षित आहे. प्रश्नांची उत्तरं स्वत:ची स्वत: विचार करून शोधायला शिकणं हा गणित शिकण्याचा मूळ हेतू आहे. आजकालच्या जगात वेगवेगळ्या गोष्टी माहीत असण्याचं महत्त्व पूर्वीइतकं उरलेलं नाही. माहिती तर काय सहज इंटरनेटवर शोधता येते. पण मिळालेल्या माहितीचा वापर करता येणं आणि योग्य तो वापर करून प्रश्न सोडविता येणं हे अत्यावश्यक झालेलं आहे. माहिती कुठे आणि कशी वापरायची हे समजणं अत्यंत महत्त्वाचं आहे.

आपली मुलं झपाट्याने बदलणाऱ्या जगात मोठी होत आहेत. आज आपण कल्पना करू शकणार नाही, अशा नव्याच समस्या, नव्या प्रश्नांना भविष्यात त्यांना सामोरं जावं लागणार आहे. आपण त्यासाठी त्यांना तयार करायला हवं. गणिताचे अभ्यासक्रम आणि उदाहरणं शक्य तितकी सोपी (म्हणजे डोकं न वापरता सोडविण्याची) करण्याकडे दिवसेंदिवस कल वाढत चालला आहे. अशाने मुलं स्वतंत्र विचार करायला, प्रश्न हाताळायला कशी शिकणार? आणि खोच असलेलं, आव्हानात्मक गणित सोडविण्यातला आनंद वगैरे विचार तर फारच दूर राहिला!

वरच्या उदाहरणातली ‘टीप’ ही मुलांना गणित सोडवायला मदत करण्यासाठी असते. पण दूरगामी विचार केला, तर याने मदत होते आहे की नुकसान?