Tag Archives: परीक्षा

शिकवणी वर्गांचे पेव

भारतात शिकवणीला (कोचिंग क्लास) जाणाऱ्यांचे प्रमाण आणि या उद्योगातील पैशांचे आकडे पाहून माणूस अवाक् होतो. महानगरांमध्ये प्राथमिक शाळेतली ८७% तर माध्यमिक शाळेतली ९५% मुलं शिकवणीला जातात. ग्रामीण भागात सुमारे 30% मुलं शिकवणीला जातात. भारतातील कोचिंग क्लासचा उद्योग २०१५ मध्ये सुमारे ४० बिलियन डॉलर्सच्या (म्हणजेच अडीच लाख कोटी रुपये) घरात असण्याचा अंदाज आहे. (हे आकडे ASSOCHAM – The Associated Chambers of Commerce & Industry of India – http://assocham.org/  यांच्या सर्वेक्षणावर आधारित आहेत).

जो करदाता माणूस आहे, तो स्वत:च्या उत्पन्नावर कर भरतो. या करातून सरकारला शिक्षणाच्या पुरेशा पायाभूत सुविधा पुरवता आलेल्या नाहीत. त्या पुरवता याव्यात म्हणून या करावर आणखी शिक्षणाचा ३% सेस कर भरतो. त्यानंतरही त्याने भरलेल्या पैशातून चालणाऱ्या सरकारी शाळांमध्ये मुलांना पाठविण्यासारखी परिस्थिती नसल्याने खासगी शाळांच्या “वाढता वाढता वाढे”  प्रकारच्या दरवर्षी वाढणाऱ्या फी भरतो. याच्यावर अजून हा पालक मुलांच्या शिकवणीसाठी किती पैसे खर्च करत असावा? तर वरील सर्वेक्षणानुसार महानगरांमधले बहुतांशी पालक प्राथमिक शाळेच्या शिकवणीसाठी महिन्याला १००० ते ३००० रुपये खर्च करतात आणि माध्यमिक शाळेतल्या मुलांवर महिना ५००० किंवा अधिक रुपये शिकवणीवर खर्च होतो.

पालकांनी पाण्यासारखा (खरं तर पाणी सुद्धा जपून वापरलं पाहिजे) पैसा खर्च करायचा आणि मुलांनी दिवसच्या दिवस बंदिस्त वर्गांमध्ये लांब चेहऱ्याने काढायचे, असं हे चित्र आहे. शाळेत जे शिकायचं (शिकायचं म्हणण्यापेक्षा माहीत करून घ्यायचं), तेच शिकवणीत पुन्हा घोकायचं. यात ना काही औत्सुक्य आहे,  ना शिकण्याची उमेद-ऊर्जा आहे, ना कुठलं आव्हान आहे. दिवसा शाळेत आणि संध्याकाळी शिकवणीत चक्की पिसणाऱ्या मुलांना पुरेसं खेळायला मिळत नाही की कुठला छंद धड जोपासता येत नाही. यातून अभ्यास खूप चांगला येतो असंही नाही (मार्क मात्र वाढत असतील). स्वत:चा स्वत: अभ्यास करणं, स्वत: विचार करून प्रश्न सोडवणं, एका जागी एकट्याने एकाग्रतेने बसून काम करणं ही कौशल्ये शिकवणीमुळे शिकता येत नाहीत. त्याला स्वत:चा स्वत: अभ्यास करावा लागतो.

कोचिंग क्लास हा असा सार्वत्रिक नियम होऊन बसण्यामागे बरीच कारणे आहेत. वाढती स्पर्धा, परीक्षाकेंद्री शिक्षण पद्धती, शाळांच्या दर्जाबद्दल पालकांच्या मनात असणारी शंका आणि पालकांना स्वत: वेळ आणि लक्ष देण्यापेक्षा क्लासला पाठवण्यात वाटणारी सोय अशी काही कारणं सहज दिसतात.

शिक्षणातलं, मुलांच्या बालपणातलं आणि एकूणच आयुष्यातलं तथ्य शोधण्यापेक्षा केवळ पुढे जाण्याला फाजील महत्त्व आलेलं आहे. त्याचीच किंमत आपण मोजतो आहोत. हे भलेमोठे आकडे तेच सांगतात.

प्रश्न विचारण्याचं कौशल्य

जेव्हा आपण मुलांना अभ्यास करताना बघतो, तेव्हा आपल्या असं लक्षात येतं, की त्यांचं सगळं लक्ष हे उत्तरं शिकण्यावर, खरं तर पाठ करण्यावर केंद्रित झालेलं असतं. आपली शालेय शिक्षणाची कल्पना, अनुभव हे सगळं “उत्तर येणे” या एकाच गोष्टीभोवती फिरत आहे. पण प्रश्नांचं काय? स्वतंत्र विचार करणे, विश्लेषण करणे, सर्जनशीलता या सर्व क्षमतांची पहिली महत्त्वाची पायरी म्हणजे प्रश्न विचारता येणे आणि तीच आपण आपल्या शालेय शिक्षणात समाविष्ट केलेली नाही. उत्सुकता, नवीन काही शिकण्याची आवड या गोष्टी मुलांमधे स्वाभाविकच असतात. या आवडीलाच नीट वळण देऊन मुलांना चांगले प्रश्न विचारण्याचं कौशल्य शिकविता येईल. वर्गात एखादा विषय समजला नाही म्हणून शंका विचारणं वेगळं (ते तर यायलाच हवं) आणि योग्य, चांगले प्रश्न विचारता येणं वेगळं.
प्रश्न विचारण्याचं कौशल्य शिकविण्यासाठी बरंच काही करता येऊ शकतं. एखाद्या विषयावर वेगवेगळे प्रश्न काढण्याचे गटांमधे प्रकल्प करता येतील. वर्गात एखाद्या विषयावर वैचारिक चर्चा (brain storming) करून मुलांना प्रश्न विचारायला उत्तेजन देता येईल. भाषेच्या परीक्षेत पाठ्येतर उतारा किंवा कविता असते आणि त्यावरच्या प्रश्नांची मुलांनी उत्तरं लिहायची असतात. यातून विद्यार्थ्यांचं आकलन तपासलं जातं. पण पाठ्येतर उताऱ्यावर उत्तरं लिहिण्याऐवजी मुलांना प्रश्न तयार करायला देता येतील! अर्थात, अशी परीक्षा घेणं सोपं नाही. असे पेपर तपासण्यासाठी शिक्षकांकडे पुरेसा अवधी आणि कौशल्य हवं. कारण इथे प्रत्येक पेपर वेगळा असणार आणि ते तपासायला ‘नमुना उत्तरपत्रिका’ वापरता येणार नाही.
मुलं जसजशी मोठी होत जातील तसतसे त्यांना वेगवेगळ्या प्रकारचे प्रश्न समजू लागतील. चांगले, योग्य, समर्पक प्रश्न म्हणजे काय, हे लक्षात येईल. प्रस्तुत आणि अप्रस्तुत प्रश्नांमधला फरक कळू लागेल. काही प्रश्न हे जास्तीची, पुढची माहिती मिळविण्यासाठी असतात; तर काही प्रश्न हे आपल्या समजुती, गृहीतं तपासणारे, त्यांची चिकित्सा करणारे असतात. काही प्रश्नांना ठोस अशी काही उत्तरं नसतात, तर काही प्रश्नांना वेगवेगळी अनेक उत्तरं असतात. ही सगळी समज येणं आणि या वेगवेगळ्या प्रकारचे प्रश्न विचारायला, त्या पद्धतीने विचार करायला जमणं, हे सगळं या कौशल्याचा भाग आहे. चांगले, योग्य प्रश्न विचारता येणं ही सध्याच्या काळाची गरज आहे आणि म्हणूनच जितक्या लवकर आपल्या शिक्षण पद्धतीत आपण याचा समावेश करू, तितकं उत्तम!

कोणतं कौशल्य शिकायचं?

भाषेच्या पाठ्यपुस्तकात वेगवेगळे धडे आणि कविता असतात आणि मुलं वर्गात हे धडे, कविता शिक्षकांकडून शिकतात. यातून मुलांनी नक्की काय शिकणं अपेक्षित आहे? फक्त पुस्तकातले धडे माहीत करून घेणं अपेक्षित आहे का? की त्या धड्यांसारखे, त्या पातळीचे कोणतेही लेख, गोष्टी, कविता समजून घेण्याचं कौशल्य शिकणं अपेक्षित आहे?

आपली सध्याची पद्धत अशी आहे, की या धड्या-कवितांवरची प्रश्नोत्तरे मुलं गृहपाठ म्हणून सोडवितात किंवा शिक्षक उत्तरं सांगतात आणि मुलं वर्गात ती लिहून घेतात. यातलेच काही प्रश्न परीक्षेत येतात. सगळी नसली, तरी बरीचशी मुलं ही उत्तरं पाठ करून, घोकून परीक्षेत लिहितात. या सगळ्या पद्धतीत मुलांना धड्यांचं किती आकलन झालं आहे, हे कळायला मार्ग नसतो आणि समजा, हे धडे वर्गात शिकविलेले असल्यामुळे समजले आहेत, असं जरी गृहीत धरलं तरी याच प्रकारचं इतर लेखन त्यांना स्वत:चं स्वत: समजून घेण्याचं कौशल्य आत्मसात झालं आहे का, हे कसं कळणार?

बऱ्याचशा प्रगत देशांमधे प्राथमिक शाळांपासून भाषेसाठी पाठ्यपुस्तकच नसतं. नेमून दिलेले धडे शिकणं हा उद्देश नसून, नेमून दिलेल्या विशिष्ट काठिण्य पातळीचा (कोणताही) मजकूर समजून घेण्याची क्षमता शिकणं हा उद्देश असतो. उदा. – इंग्लंडमधे भाषा विषयासाठी प्राथमिक शाळेपासूनच पाठ्यपुस्तक नसतं. वयानुरूप, इयत्तेनुसार विशिष्ट पातळीचे लेख, गोष्टी, कविता, पुस्तके ही वाचली जातात आणि त्यावर वर्गात चर्चा होते. गृहपाठ म्हणून किंवा परीक्षेत पूर्वी न वाचलेला मजकूर समजून घायचा असतो. त्यामुळे वाचलेल्या गोष्टीचे आकलन तपासले जाते. वहीतली किंवा गाईडमधली उत्तरं नीट पाठ केली आहेत का, हे तपासलं जात नाही.

आपल्याकडेही पाठ्यपुस्तक काढून टाकायला पाहिजे, असं म्हणण्याचा हेतू नाही. पाठ्यपुस्तक तयार करताना काही विचार केलेला असतो. विषयांचं आणि शैलीचं वैविध्य, सखोलता वगैरे आणण्याचा त्यात प्रयत्न असतो. पण परीक्षा पाठ्यपुस्तकातील धड्यांवर कशाला हवी? परीक्षेत पाठ्यपुस्तकाच्या पातळीच्या पाठ्येतर मजकुराचं आकलन तपासलं, म्हणजे झालं.

लेखन आणि शुद्धलेखन

मुलं जेव्हा निबंध, पत्र किंवा उतारा लिहितात; तेव्हा बहुतेकदा त्यात साधे, सामान्य शब्द वापरण्याकडे त्यांचा कल असतो. उदा. – छान, मजा, चांगला असे. प्रत्येक गोष्ट “छान”, “चांगली” असते. “प्रेक्षणीय”, “अद्वितीय”, “स्वर्गीय” असं काहीच नसतं. असं का? तर बरेचदा असे शब्द माहीत असले तरी लिहायला अवघड वाटतात. त्यात शुद्धलेखनाची काही चूक होईल आणि त्यामुळे आपला अर्धा गुण जाईल, अशी भीती वाटते. मग कशाला उगीच धोका पत्करा, अशा विचाराने मुलं नेहमीचे, सामान्य, तेच ते शब्द वापरत राहतात. इंग्रजीत लिहिताना पण nice, good असेच शब्द वापरले जातात. incredible किंवा fabulous अशा शब्दांपासून मुलं चार हात दूरच राहतात कारण स्पेलिंग चुकण्याची भीती वाटते. शुद्धलेखनात चूक झाली, की गुण कापण्याच्या धोरणामुळे आपण मुलांना वेगवेगळे शब्दप्रयोग करण्यापासून, समर्पक, दर्जेदार शब्द वापरण्यापासून परावृत्त करत आहोत.

लिखाणात कल्पकता, विश्लेषण, परिणामकारकता या गोष्टी जास्त महत्त्वाच्या नाहीत का? शुद्धलेखनाच्या बेड्या घातल्याने या सगळ्या गोष्टींना खीळ बसते आहे का? त्यापेक्षा समृद्ध शब्दसंपत्तीसाठी आपण उत्तेजन दिले पाहिजे. नवनवीन, परिणामकारक शब्द वापरल्याबद्दल एखादा गुण जास्त द्यावा, त्यात शुद्धलेखनाची चूक असली तरीही. मग शुद्धलेखनाचे काय? ते महत्त्वाचे नाही का? ते पण महत्त्वाचे आहे. पण त्यासाठी शुद्धलेखनाची अशी वेगळी छोटी चाचणी घेता येईल. त्यात फक्त शुद्धलेखन तपासायचे. निबंध, पत्र, कथा अशा लिखाणाशी शुद्धलेखनाची सांगड घालायची गरज नाही.