Tag Archives: शाळा

सुट्ट्यांचे वेळापत्रक

प्रसिद्ध लेखक माल्कम ग्लॅडवेल यांच्या ‘आउटलायर्स’ या पुस्तकामध्ये जॉन्स हॉपकिन्स विद्यापीठातल्या कार्ल अलेक्झांडर यांच्या संशोधनाबद्दल वाचायला मिळतं. अलेक्झांडर यांनी दाखवून दिलं, की उन्हाळ्याच्या मोठ्या सुट्ट्यांनंतर श्रीमंत घरातल्या मुलांची वाचनक्षमता वाढलेली असते, तर गरीब घरातल्या मुलांची खालावलेली असते. शैक्षणिक वर्ष सुरू असताना बऱ्याचदा गरीब मुलं श्रीमंत मुलांपेक्षा जास्त सुद्धा शिकतात, पण उन्हाळ्याच्या सुट्टीनंतर मात्र ती बरीच मागे पडलेली आढळतात. ग्लॅडवेल म्हणतात, “शाळा नसते, तेव्हा गरीब मुलांना कुठलीच वाचनकौशल्ये शिकायला मिळत नाहीत. श्रीमंत मुलांना गरीब मुलांपेक्षा जो काही जास्तीचा लाभ होतो, तो त्यांना शाळेबाहेर जे शिकायला मिळतं, त्यातून होतो.” थोडक्यात म्हणजे,  मोठ्या सुट्ट्यांमध्ये गरीब मुलं श्रीमंत मुलांपेक्षा मागे पडतात.

झपाट्याने बदलणाऱ्या जगात आपण शंभर वर्षांपूर्वीच्या पद्धतीने शाळा चालवत आहोत. शाळा कशा असाव्यात आणि सुट्ट्या कधी, किती असाव्यात यावर पुनर्विचार व्हायला हवा. मोठ्या उन्हाळ्याच्या सुट्टीऐवजी वर्षभर दर दोन-तीन महिन्यांनी छोट्या छोट्या (उदाहरणार्थ आठवडा) सुट्ट्या देता येतील का? असा धोरणात्मक निर्णय घेणं फारसं अवघड नाही.

धोरणात बदल होण्याची वाट पहावी लागेलच. परंतु ही वाट पाहत असताना शाळा, पालक आणि सामाजिक संस्था आपापल्यापरिने प्रयत्न करू शकतात. आर्थिक आणि सामाजिकदृष्ट्या मागासलेल्या मुलांसाठी सुट्ट्यांमधली शिबीरे घेता येतील, वाचनालयाचे किंवा डिजिटल शिक्षणाचे कार्यक्रम घेता येतील. संधीच्या समान उपलब्धतेसाठी निदान एवढं तरी करावंच लागेल.

शिक्षणात तंत्रज्ञानाचा वापर

 https://community.ekstep.in/blogs/technology-in-education या  माझ्या लेखाची ही मराठी आवृत्ती आहे.

‘शिक्षणात तंत्रज्ञानाचा वापर’ या गोष्टीची उगीचच हवा केली जात आहे आणि डिजिटल आभासी दुनियेतून खऱ्या जगातले व्यवहारी प्रश्न सुटत नसतात, असं बऱ्याच लोकांना वाटतं. नव्या काही कल्पना, पद्धती आल्या, की अशा प्रतिक्रिया येतच असतात. सुमारे २४०० वर्षांपूर्वी प्लेटोसारख्या मोठ्या विचारवंताने “लेखन केल्यामुळे शिकणाऱ्यांचे विस्मरण वाढीस लागेल. कारण लोक स्मरणशक्तीचा वापर करणार नाहीत”, असं म्हटलं होतं. लेखन आणि दस्तऐवजीकरण (documentation) केल्यामुळे मनुष्याची किती प्रगती झाली, हे आज सूर्यप्रकाशाइतकं स्वच्छ आहे! तंत्रज्ञान हे शाळा किंवा शिक्षकांची जागा घेऊ शकतं, असं अर्थातच म्हणता येणार नाही. पण झपाट्याने वाढणाऱ्या तंत्रज्ञानाने बऱ्याच अशक्य वाटणाऱ्या गोष्टी आवाक्यात आणल्या आहेत आणि आपल्या शिक्षणपद्धतीतले निदान काही प्रश्न तरी सोडविण्याची त्यात क्षमता दिसते आहे.

मुलांच्या वाढीसाठी शिक्षकांनी दिलेलं वैयक्तिक लक्ष, संस्कार आणि शिक्षकांच्या व्यक्तिमत्वाचा प्रभाव या गोष्टी आवश्यक असल्या, तरी आपल्याला प्रत्यक्ष परिस्थितीचं भान असणं सुद्धा आवश्यक आहे. जागतिक बँकेने केलेल्या पाहणीनुसार भारतात सरकारी शाळांमध्ये रोज २५% शिक्षक अनुपस्थित असतात आणि उपस्थित शिक्षकांपैकी ५०% शिक्षकच शिकवत असताना आढळले आहेत. शिक्षकांच्या अनुपस्थितीमुळे दरवर्षी देशाला साधारण ८००० कोटी रुपयांचं नुकसान होतं! दुसरा मुद्दा म्हणजे, जेव्हा शिक्षक शाळेत असतात आणि नीट शिकवत असतात, तेव्हा सुद्धा सध्याच्या शिक्षण पद्धतीत मुख्य भर पाठांतरावरच असतो. त्यामुळे फार तर  चांगले परीक्षार्थी तयार होतात. पण स्वतंत्रपणे विचार करायला आणि प्रश्न सोडवायला फारसा वाव मिळत नाही.

अजून एक महत्त्वाचा प्रश्न म्हणजे अभ्यासक्रमाच्या चौकटीत शिकताना येणाऱ्या मर्यादा. अभ्यासक्रम आणि शिक्षणाच्या ठरीव पद्धतींच्या चाळण्यांमधून शेवटी मुलांपर्यंत पोहोचणारी माहिती आणि कौशल्ये खूपच मर्यादित होऊन बसतात. उदाहरणार्थ, २०१४ मध्ये आपलं मंगळयान मंगळाच्या कक्षेत यशस्वीपणे पोहोचलं. आपल्या देशासाठी अत्यंत आनंदाचा आणि अभिमानाचा असा हा क्षण होता आणि त्यातून बरंच काही शिकण्यासारखं सुद्धा होतं. पण प्रश्न असा पडतो, की या  मंगळयानाचा अभ्यासक्रमात कधी समावेश होणार आणि कधी हे सगळं मुलांपर्यंत पोहोचणार! ज्या मुलांना सुशिक्षित, विचारी पालक किंवा पाठ्यपुस्तकाच्या पलिकडचं शिकविणारे उत्साही शिक्षक लाभलेले नाहीत; त्या मुलांना नवनवीन, कुतूहल जागवणाऱ्या गोष्टी कशा शिकायला मिळणार?

शालेय अभ्यासक्रम हा साधारणतः शिकण्याची सरासरी पातळी बघून तयार केलेला असतो. पण प्रत्येक मूल हे वेगळ्या प्रकारे, स्वत:च्या गतीने आणि स्वत:च्या मार्गाने शिकतं. प्रत्यक्ष व्यवहारात आपण एकच एक ओळीने शिकत नसतो. एकातून दुसरा, दुसऱ्यातून तिसरा अशा संबंधित विषयांवर आपण जात असतो. इंटरनेट वापरल्यासारखंच असतं ते. डिजिटल तंत्रज्ञानामुळे अथांग माहितीची आणि ज्ञानाची कवाडं उघडली आहेत. वेगवेगळ्या स्त्रोतांमधून येणारं ज्ञान मुलं आपल्या गतीने आणि आपल्या कलाने शिकू शकतात. दर्जा, उपलब्धता आणि खर्च अशा सर्व गोष्टींचा विचार केला तर शिक्षणाच्या मुख्य प्रवाहात तंत्रज्ञान वापरणं आवश्यक आहे.

पूर्वीच्या काळी ‘शिकणे’ ही गोष्ट शाळा आणि वाचनालायांशी निगडित होती. जे शाळा आणि वाचनालायांपासून दूर (वंचित) राहिले, ते मागे पडले. आता आधुनिक काळात (शाळा आणि वाचनालयाबरोबर) डिजिटल साधनांची उपलब्धताही आवश्यक झाली आहे. शाळेतल्या शिक्षणाला तंत्रज्ञानाची जोड देण्यावाचून गत्यंतर नाही. अद्ययावत् माहिती आणि ज्ञान मिळवून देणारा, स्वत:चा स्वत: अभ्यास आणि विचार करायला लावू शकणारा आणि शिक्षणाची गोडी निर्माण करू शकणारा हा एक उत्तम मार्ग आहे.

शिकवणी वर्गांचे पेव

भारतात शिकवणीला (कोचिंग क्लास) जाणाऱ्यांचे प्रमाण आणि या उद्योगातील पैशांचे आकडे पाहून माणूस अवाक् होतो. महानगरांमध्ये प्राथमिक शाळेतली ८७% तर माध्यमिक शाळेतली ९५% मुलं शिकवणीला जातात. ग्रामीण भागात सुमारे 30% मुलं शिकवणीला जातात. भारतातील कोचिंग क्लासचा उद्योग २०१५ मध्ये सुमारे ४० बिलियन डॉलर्सच्या (म्हणजेच अडीच लाख कोटी रुपये) घरात असण्याचा अंदाज आहे. (हे आकडे ASSOCHAM – The Associated Chambers of Commerce & Industry of India – http://assocham.org/  यांच्या सर्वेक्षणावर आधारित आहेत).

जो करदाता माणूस आहे, तो स्वत:च्या उत्पन्नावर कर भरतो. या करातून सरकारला शिक्षणाच्या पुरेशा पायाभूत सुविधा पुरवता आलेल्या नाहीत. त्या पुरवता याव्यात म्हणून या करावर आणखी शिक्षणाचा ३% सेस कर भरतो. त्यानंतरही त्याने भरलेल्या पैशातून चालणाऱ्या सरकारी शाळांमध्ये मुलांना पाठविण्यासारखी परिस्थिती नसल्याने खासगी शाळांच्या “वाढता वाढता वाढे”  प्रकारच्या दरवर्षी वाढणाऱ्या फी भरतो. याच्यावर अजून हा पालक मुलांच्या शिकवणीसाठी किती पैसे खर्च करत असावा? तर वरील सर्वेक्षणानुसार महानगरांमधले बहुतांशी पालक प्राथमिक शाळेच्या शिकवणीसाठी महिन्याला १००० ते ३००० रुपये खर्च करतात आणि माध्यमिक शाळेतल्या मुलांवर महिना ५००० किंवा अधिक रुपये शिकवणीवर खर्च होतो.

पालकांनी पाण्यासारखा (खरं तर पाणी सुद्धा जपून वापरलं पाहिजे) पैसा खर्च करायचा आणि मुलांनी दिवसच्या दिवस बंदिस्त वर्गांमध्ये लांब चेहऱ्याने काढायचे, असं हे चित्र आहे. शाळेत जे शिकायचं (शिकायचं म्हणण्यापेक्षा माहीत करून घ्यायचं), तेच शिकवणीत पुन्हा घोकायचं. यात ना काही औत्सुक्य आहे,  ना शिकण्याची उमेद-ऊर्जा आहे, ना कुठलं आव्हान आहे. दिवसा शाळेत आणि संध्याकाळी शिकवणीत चक्की पिसणाऱ्या मुलांना पुरेसं खेळायला मिळत नाही की कुठला छंद धड जोपासता येत नाही. यातून अभ्यास खूप चांगला येतो असंही नाही (मार्क मात्र वाढत असतील). स्वत:चा स्वत: अभ्यास करणं, स्वत: विचार करून प्रश्न सोडवणं, एका जागी एकट्याने एकाग्रतेने बसून काम करणं ही कौशल्ये शिकवणीमुळे शिकता येत नाहीत. त्याला स्वत:चा स्वत: अभ्यास करावा लागतो.

कोचिंग क्लास हा असा सार्वत्रिक नियम होऊन बसण्यामागे बरीच कारणे आहेत. वाढती स्पर्धा, परीक्षाकेंद्री शिक्षण पद्धती, शाळांच्या दर्जाबद्दल पालकांच्या मनात असणारी शंका आणि पालकांना स्वत: वेळ आणि लक्ष देण्यापेक्षा क्लासला पाठवण्यात वाटणारी सोय अशी काही कारणं सहज दिसतात.

शिक्षणातलं, मुलांच्या बालपणातलं आणि एकूणच आयुष्यातलं तथ्य शोधण्यापेक्षा केवळ पुढे जाण्याला फाजील महत्त्व आलेलं आहे. त्याचीच किंमत आपण मोजतो आहोत. हे भलेमोठे आकडे तेच सांगतात.

नवे शब्द शिकताना

धडे-कविता शिकताना नवीन शब्द आला, की मुलं त्या शब्दाचा अर्थ लिहून घेतात आणि पुढे जातात. पण तो शब्द शिकताना जर त्या अनुशंगाने येणारे बाकी शब्द पण शिकता आले तर? म्हणजे ‘परका’ असा शब्द शिकविताना ‘पर’ चा अर्थ आणि त्याबरोबर येणारे परदेश, परकीय, परप्रांत, परभाषा असे बरेच शब्द मुलांना शिकविता येतील. तसंच ‘संग्रहालय’ हा शब्द शिकताना संग्रह आणि आलय हे शब्द समजले आणि आलय म्हणजे घर असं लक्षात आलं, की त्याबरोबरच वाचनालय, रुग्णालय हे शब्द पण शिकून होतील. हिमालयाच्या नावातलं सौंदर्य समजेल. पुढे कधी ‘दुग्धालय’ असा शब्द वाचनात आला, तर स्वत:चा स्वत: अर्थ लावता येईल. यातून नुसतीच शब्दसंपत्ती वाढणार नाही, तर शब्द कुठून आले, कसे तयार झाले, यातली गंमत अनुभवता येईल. आपोआप गोडी वाटेल.

मात्र अभ्यासक्रम पूर्ण करायच्या वेळापत्रकात असं सगळं शिकवायला, गोडी लावायला आपल्याकडे अवधी आहे का? आणि हे परीक्षेत येत नाही, तर शिकण्या-शिकविण्याची गरज भासणार आहे का?

कोणतं कौशल्य शिकायचं?

भाषेच्या पाठ्यपुस्तकात वेगवेगळे धडे आणि कविता असतात आणि मुलं वर्गात हे धडे, कविता शिक्षकांकडून शिकतात. यातून मुलांनी नक्की काय शिकणं अपेक्षित आहे? फक्त पुस्तकातले धडे माहीत करून घेणं अपेक्षित आहे का? की त्या धड्यांसारखे, त्या पातळीचे कोणतेही लेख, गोष्टी, कविता समजून घेण्याचं कौशल्य शिकणं अपेक्षित आहे?

आपली सध्याची पद्धत अशी आहे, की या धड्या-कवितांवरची प्रश्नोत्तरे मुलं गृहपाठ म्हणून सोडवितात किंवा शिक्षक उत्तरं सांगतात आणि मुलं वर्गात ती लिहून घेतात. यातलेच काही प्रश्न परीक्षेत येतात. सगळी नसली, तरी बरीचशी मुलं ही उत्तरं पाठ करून, घोकून परीक्षेत लिहितात. या सगळ्या पद्धतीत मुलांना धड्यांचं किती आकलन झालं आहे, हे कळायला मार्ग नसतो आणि समजा, हे धडे वर्गात शिकविलेले असल्यामुळे समजले आहेत, असं जरी गृहीत धरलं तरी याच प्रकारचं इतर लेखन त्यांना स्वत:चं स्वत: समजून घेण्याचं कौशल्य आत्मसात झालं आहे का, हे कसं कळणार?

बऱ्याचशा प्रगत देशांमधे प्राथमिक शाळांपासून भाषेसाठी पाठ्यपुस्तकच नसतं. नेमून दिलेले धडे शिकणं हा उद्देश नसून, नेमून दिलेल्या विशिष्ट काठिण्य पातळीचा (कोणताही) मजकूर समजून घेण्याची क्षमता शिकणं हा उद्देश असतो. उदा. – इंग्लंडमधे भाषा विषयासाठी प्राथमिक शाळेपासूनच पाठ्यपुस्तक नसतं. वयानुरूप, इयत्तेनुसार विशिष्ट पातळीचे लेख, गोष्टी, कविता, पुस्तके ही वाचली जातात आणि त्यावर वर्गात चर्चा होते. गृहपाठ म्हणून किंवा परीक्षेत पूर्वी न वाचलेला मजकूर समजून घायचा असतो. त्यामुळे वाचलेल्या गोष्टीचे आकलन तपासले जाते. वहीतली किंवा गाईडमधली उत्तरं नीट पाठ केली आहेत का, हे तपासलं जात नाही.

आपल्याकडेही पाठ्यपुस्तक काढून टाकायला पाहिजे, असं म्हणण्याचा हेतू नाही. पाठ्यपुस्तक तयार करताना काही विचार केलेला असतो. विषयांचं आणि शैलीचं वैविध्य, सखोलता वगैरे आणण्याचा त्यात प्रयत्न असतो. पण परीक्षा पाठ्यपुस्तकातील धड्यांवर कशाला हवी? परीक्षेत पाठ्यपुस्तकाच्या पातळीच्या पाठ्येतर मजकुराचं आकलन तपासलं, म्हणजे झालं.

लेखन आणि शुद्धलेखन

मुलं जेव्हा निबंध, पत्र किंवा उतारा लिहितात; तेव्हा बहुतेकदा त्यात साधे, सामान्य शब्द वापरण्याकडे त्यांचा कल असतो. उदा. – छान, मजा, चांगला असे. प्रत्येक गोष्ट “छान”, “चांगली” असते. “प्रेक्षणीय”, “अद्वितीय”, “स्वर्गीय” असं काहीच नसतं. असं का? तर बरेचदा असे शब्द माहीत असले तरी लिहायला अवघड वाटतात. त्यात शुद्धलेखनाची काही चूक होईल आणि त्यामुळे आपला अर्धा गुण जाईल, अशी भीती वाटते. मग कशाला उगीच धोका पत्करा, अशा विचाराने मुलं नेहमीचे, सामान्य, तेच ते शब्द वापरत राहतात. इंग्रजीत लिहिताना पण nice, good असेच शब्द वापरले जातात. incredible किंवा fabulous अशा शब्दांपासून मुलं चार हात दूरच राहतात कारण स्पेलिंग चुकण्याची भीती वाटते. शुद्धलेखनात चूक झाली, की गुण कापण्याच्या धोरणामुळे आपण मुलांना वेगवेगळे शब्दप्रयोग करण्यापासून, समर्पक, दर्जेदार शब्द वापरण्यापासून परावृत्त करत आहोत.

लिखाणात कल्पकता, विश्लेषण, परिणामकारकता या गोष्टी जास्त महत्त्वाच्या नाहीत का? शुद्धलेखनाच्या बेड्या घातल्याने या सगळ्या गोष्टींना खीळ बसते आहे का? त्यापेक्षा समृद्ध शब्दसंपत्तीसाठी आपण उत्तेजन दिले पाहिजे. नवनवीन, परिणामकारक शब्द वापरल्याबद्दल एखादा गुण जास्त द्यावा, त्यात शुद्धलेखनाची चूक असली तरीही. मग शुद्धलेखनाचे काय? ते महत्त्वाचे नाही का? ते पण महत्त्वाचे आहे. पण त्यासाठी शुद्धलेखनाची अशी वेगळी छोटी चाचणी घेता येईल. त्यात फक्त शुद्धलेखन तपासायचे. निबंध, पत्र, कथा अशा लिखाणाशी शुद्धलेखनाची सांगड घालायची गरज नाही.